یائسگی پایان طبیعی دوران باروری در زنان به شمار میرود و معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد. این اتفاق ناگهانی نیست؛ چند سال قبل از قطع کامل قاعدگی، علائم آن از جمله نامنظمی پریودها، گرگرفتگی، تعریق شبانه، بدخوابی و تغییرات خلقی قابل مشاهده است. علت همه این‌ها کاهش استروژن و پروژسترون محسوب میشود؛ چرا که این دو هورمون روی استخوان، قلب، پوست، مغز و مثانه نیز اثرگذارند.
تجربه هر زن با دیگری در یائسگی تفاوت دارد، برخی علائم خفیف دارند و دیگر با علائمی مواجه میشوند که می‌توانند در زندگی روزمره آنها اختلال ایجاد کند. در این مقاله سن یائسگی در ایران، مراحل، علائم جسمی و روانی، تغییرات بدن، عوارض، مراقبت، درمان و زمان مراجعه به پزشک را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
یائسگی چیست؟
یائسگی (منوپوز) به معنای توقف دائمی قاعدگی به دلیل پایان فعالیت تخمدان‌ها است و از نظر پزشکی، زمانی که ۱۲ ماه پیاپی پریود نشوید و علت دیگری مثل بارداری، شیردهی، بیماری یا مصرف دارو در کار نباشد، وارد دوران یائسگی میشوید.
در این دوره تخمدان‌ها دیگر تخمک آزاد نمی‌کنند و با کاهش شدید تولید استروژن و پروژسترون روبه‌رو میشوید؛ لازم به ذکر است بدانید یائسگی بیماری نیست و یک فرایند طبیعی به شمار می رود، اما علائم و عوارض بلندمدت آن (مثل پوکی استخوان) به شناخت و مراقبت نیازمند است.
علت یائسگی چیست؟
یائسگی طبیعی به خاطر کم شدن تدریجی تعداد فولیکول‌های تخمدان با افزایش سن ایجاد میشود. علل دیگر آن مربوط به برداشتن جراحی تخمدان‌ها، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی لگن، بیماری‌های خودایمنی و عوامل ژنتیکی میشود؛ همچنین مصرف سیگار و سابقه یائسگی زودرس در مادر یا خواهر نیز کاهش سن یائسگی را به دنبال دارد.
یائسگی در چه سنی اتفاق میافتد؟ | سن یائسگی
میانگین سن یائسگی در جهان حدود ۵۱ سال شناخته میشود و محدوده طبیعی آن بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی قرار دارد. ژنتیک (سن یائسگی مادر و خواهر)، سیگار، جراحی‌های تخمدان، شیمی‌درمانی و بیماری‌های خودایمنی روی این سن تاثیرگذارند.
سن یائسگی در زنان ایران
طبق یک مطالعه مرور سیستماتیک و متاآنالیز از دانشگاه علوم پزشکی ایلام، میانگین سن یائسگی در ایران حدود ۴۸ سال (۴۸٫۲۶) برآورد میشود و در مطالعه‌ای که روی زنان مشهدی صورت گرفت، میانگین سن یائسگی ۵۲ سال گزارش شد و برخی منابع عمومی میانگین ۵۱ سال را نیز بیان میکنند و همچنین طبق مطالعه‌ای که روی زنان تهرانی انجام شد، مصرف سیگار، تحصیلات پایین، مصرف طولانی قرص‌های ضدبارداری و سابقه یائسگی زودرس در بستگان نزدیک را از عوامل کاهنده سن یائسگی به حساب برده‌اند. این اختلاف به روش پژوهش، شهر و گروه سنی مطالعه‌شده مربوط میشود.
نکته: اگر بالای ۴۵ سال دارید و علائم یائسگی را تجربه می‌کنید، طبیعی بوده و نباید نگران شوید؛ اما اگر پیش از ۴۵ سالگی پریودهایتان قطع یا بسیار نامنظم شد، حتماً به پزشک مراجعه نمایید.
مراحل یائسگی چیست؟
یائسگی یک اتفاق ناگهانی نیست و از چند مرحله عبور می‌کند:
| مرحله | زمان معمول | ویژگی اصلی |
|---|---|---|
| دوران باروری | تا اواسط دهه ۳۰ یا ۴۰ | قاعدگی منظم، تخمکگذاری منظم |
| پریمنوپوز (پیشیائسگی) | معمولاً از اواسط دهه ۴۰؛ گاهی زودتر | نامنظم شدن پریود، شروع گرگرفتگی و تغییرات خلقی |
| منوپوز (یائسگی) | ۱۲ ماه پس از آخرین قاعدگی | توقف دائمی قاعدگی و افت شدید استروژن |
| پست‌منوپوز (پس از یائسگی) | بقیه عمر | علائم معمولاً کم میشود، اما خطر پوکی استخوان و بیماری قلبی بیشتر میشود |
به دوره‌ای که هنوز امکان تخمکگذاری و بارداری وجود دارد؛ (پریمنوپوز) گفته میشود و از لحظه‌ای که یائسگی آغاز میشود و تا پایان عمر دارد را با عنوان پست‌منوپوز می‌شناسند.
بروز علائم یائسگی چقدر طول میکشد؟
پری منوپوز به طور میانگین حدود ۴ سال و در برخی تا ۸ تا ۱۰ سال زمان میبرد. گرگرفتگی در بسیاری از زنان به طور متوسط حدود ۷ سال ادامهدار خواهد بود و در برخی دیگر بیش از ۱۰ سال نیز طول میکشد؛ همچنین خشکی واژن و علائم ادراری معمولاً بدون درمان باقی میمانند یا بدتر میشوند.
علائم و نشانه‌های یائسگی چیست؟
علائم یائسگی از فردی به فرد دیگر بسیار تفاوت دارد. بعضی از زنان از علائم خفیفی برخوردارند، در حالی که برخی با علائمی روبه‌رو میشوند که می‌تواند کیفیت زندگی، خواب و روابطشان را تحت تأثیر قرار دهد.
اولین علامت یائسگی چیست؟
در بیشتر زنان اولین نشانه، تغییر در الگوی قاعدگی محسوب میشود: چرخه پریودها زودتر یا دیرتر اتفاق می‌افتند، حجم خونریزی تغییر می‌کند یا یک دوره از دست میرود. گرگرفتگی، تعریق شبانه و بدخوابی معمولاً بعد از آن شروع شده و گاهی برخی از زنان ممکن است سال‌ها پیش از قطع کامل پریود با آنها مواجه شوند.
مهمترین علائم یائسگی
مهمترین و شایعترین نشانه‌های یائسگی شامل موارد زیر میشوند:
- تعریق شبانه
- کاهش میل جنسی
- درد مفاصل و عضلات
- اختلال خواب و بی‌خوابی
- نامنظم شدن یا قطع قاعدگی
- افزایش وزن و تجمع چربی شکم
- خشکی واژن و درد هنگام رابطه جنسی
- خشکی پوست و ریزش یا نازک شدن مو
- نوسانات خلقی، اضطراب و تحریک‌پذیری
- گرگرفتگی (احساس گرمای ناگهانی در سینه، گردن و صورت)
علائم جسمی یائسگی
در ادامه با برخی از علائم رایج جسمی یائسگی آشنا می‌شویم.
گرگرفتگی و تعریق شبانه
کاهش استروژن تنظیم دمای بدن را در مغز (هیپوتالاموس) دچار اختلال کرده و در نتیجه، موجب ایجاد موج ناگهانی گرما همراه با قرمزی پوست، تعریق و گاهی تپش قلب میشود. هر حمله معمولاً چند دقیقه زمان میبرد و اگر شب‌ها رخ دهد، باعث برهم‌زدن خواب میشود؛ لازم به ذکر است بدانید گرگرفتگی شایعترین علامت یائسگی به شمار میرود.
علائم دستگاه ادراری تناسلی
هر یک از موارد زیر شامل علائم دستگاه ادراری تناسلی در دوران یائسگی میشود.
- عفونت‌های ادراری مکرر
- خشکی، سوزش و خارش واژن
- تکرر ادرار، فوریت ادرار، بی‌اختیاری ادرار
- درد و خونریزی جزئی هنگام رابطه جنسی
مجموع این علائم را پزشکان سندرم ژنیتواورینری یائسگی (GSM) نام گذاری میکنند. برخلاف گرگرفتگی، این علائم معمولاً با گذر زمان بهتر نمی‌شوند، اما از درمان‌های مؤثری برخوردار هستند.
سایر علائم جسمی
به عنوان سایر علائم جسمی یائسگی میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- سردرد
- خستگی
- تپش قلب
- خشکی چشم و دهان
- درد مفاصل و عضلات
- حساسیت یا درد سینه
- ریزش مو و شکنندگی ناخن
علائم روانی و تغییرات خلق‌وخو در یائسگی
نوسانات هورمونی روی سیستم‌های عصبی مغز تاثیرگذارند و علائم روانی شایع عبارت‌اند از:
- اضطراب و نگرانی
- کاهش تمرکز و «مه مغزی»
- کاهش انگیزه و اعتماد به نفس
- تغییرات ناگهانی خلق و زودرنجی
- غمگینی و افسردگی (خطر افسردگی در پریمنوپوز بیشتر است)
بخشی از این تغییرات به کم‌خوابی ناشی از تعریق شبانه و بخشی به اثر مستقیم هورمون مربوط میشود. اگر غم و ناامیدی بیش از دو هفته ادامهدار شد یا در زندگی روزمره شما اختلال ایجاد کرد، برای بررسی‌های بیشتر باید به پزشک یا روان‌شناس مراجعه نمایید.
تغییرات قاعدگی در دوران یائسگی
تغییرات قاعدگی معمولاً اولین نشانه ورود به پریمنوپوز شناخته میشود:
- لکه‌بینی بین دو پریود رخ می‌دهد.
- تعداد روزهای خونریزی تغییر می‌کند.
- یک یا چند دوره کاملاً از دست میرود.
- حجم خونریزی کمتر یا بیشتر از قبل میشود.
- فاصله پریودها کوتاه‌تر یا بلندتر (مثلاً هر ۳ هفته یا هر ۵ تا ۶ هفته) میشود.
این تغییرات در پریمنوپوز طبیعی به شمار میرود؛ اما خونریزی خیلی شدید، خونریزی بیش از ۷ روز، فاصله کمتر از ۲۱ روز بین دو پریود و خونریزی بعد از رابطه جنسی نیازمند بررسی پزشکی هستند.
از آنجایی که زمان پریود در پریمنوپوز قابل پیش‌بینی نیست، توصیه می‌کنیم همیشه نوار بهداشتی همراه خود داشته باشید. برای لکه‌بینی و روزهای کم‌خونریزی، (نوار بهداشتی روزانه نُوو)، و برای روزهای پرخونریزی و شب (نوار بهداشتی شبانه نُوو) گزینه‌های مناسبی محسوب میشوند.
تغییرات بدن در دوران یائسگی
استروژن روی تقریباً تمام بافت‌های بدن تاثیرگذار است، بنابراین با افت آن تغییرات گسترده‌ای ایجاد میشود که در ادامه با این تغییرات بیشتر آشنا میشوید:
- سینه‌ها: حجم و استحکام بافت سینه کم میشود.
- مفاصل: خشکی و درد مفاصل شایع‌تر و بیشتر میشود.
- واژن و مجاری ادراری: بافت نازک‌تر، خشک‌تر و حساس‌تر میشود.
- دهان و چشم: خشکی دهان، مشکلات لثه و خشکی چشم بیشتر میشود.
- خواب و مغز: الگوی خواب تغییر می‌کند و تمرکز و حافظه کوتاه‌مدت ممکن است افت کند.
- قلب و عروق: کلسترول بد (LDL) ممکن است بالا برود و فشار خون تمایل به افزایش پیدا می‌کند.
- استخوان‌ها: سرعت از دست رفتن توده استخوانی (به‌ویژه در سال‌های اول پس از یائسگی) بالا میرود.
- وزن و شکل بدن: متابولیسم کندتر و توده عضلانی کم شده و چربی بیشتر در ناحیه شکم ذخیره میشود.
- پوست و مو: کاهش کلاژن باعث خشکی، نازک شدن و کاهش خاصیت ارتجاعی پوست میشود. مو نازک‌تر و کم‌حجم‌تر میشود.
یائسگی زودرس چیست؟
اگر قاعدگی پیش از ۴۰ سالگی متوقف شود، به آن یائسگی زودرس یا نارسایی اولیه تخمدان (POI) گفته میشود. اگر بین ۴۰ تا ۴۵ سالگی رخ دهد، یائسگی زودهنگام نام دارد و تقریباً ۱ درصد زنان یائسگی زودرس را تجربه میکنند.
علل شایع:
- مصرف سیگار
- برداشتن جراحی هر دو تخمدان
- شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی لگن
- عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی
- در بسیاری از موارد، علت مشخص نمی‌شود
- بیماری‌های خودایمنی (مثل بیماری‌های تیروئید)
یائسگی زودرس خطر پوکی استخوان، بیماری قلبی و مشکلات روانی را به دنبال دارد و علاوه بر آن در قدرت باروری اختلال ایجاد می‌کند که به پیگیری تخصصی نیازمند است. اگر قبل از ۴۵ سالگی پریودهایتان نامنظم یا قطع شد، معطل نکنید و به متخصص زنان مراجعه نمایید.
یائسگی جراحی
با برداشتن هر دو تخمدان، یائسگی ناگهانی رخ می‌دهد و علائم آن معمولاً شدیدتر از یائسگی طبیعی میشود. برداشتن رحم به‌تنهایی (با حفظ تخمدان‌ها) موجب ایجاد یائسگی نمی‌شود، اما پریود را قطع می‌کند و در بعضی زنان یائسگی زودتر اتفاق میافتد. توصیه می‌کنیم برای مدیریت علائم و محافظت از استخوان و قلب، با پزشک مشورت نمایید.
عوارض یائسگی
کاهش طولانی مدت استروژن می‌تواند موجب ایجاد عوارضی شود که شامل موارد زیر است:
- افت شناختی خفیف: کاهش تمرکز و مشکلات حافظه.
- اختلالات خواب و خلق: بی‌خوابی مزمن، اضطراب و افسردگی.
- مشکلات ادراری: بی‌اختیاری ادرار، فوریت ادرار و عفونت‌های تکراری.
- مشکلات جنسی: خشکی واژن، درد هنگام رابطه و کاهش میل جنسی.
- پوکی استخوان و شکستگی: خطر شکستگی مچ، ستون فقرات و لگن بالا میرود.
- بیماری‌های قلبی و عروقی: پس از یائسگی خطر بیماری قلبی در زنان بیشتر میشود.
- افزایش وزن و مقاومت به انسولین: خطر دیابت نوع ۲ و سندرم متابولیک افزایش مییابد.
این عوارض قابل پیشگیری یا کنترل هستند که مراقبت منظم و اصلاح سبک زندگی در پیشگیری از آنها بسیار اثرگذارند.
یائسگی و پوکی استخوان
استروژن سرعت تخریب استخوان را کنترل می‌کند و با کاهش آن، علی‌الخصوص در چند سال اول بعد از یائسگی، توده استخوانی سریع‌تر از دست میرود و خطر شکستگی بیشتر میشود. به عنوان مهمترین اقدامات میتوان به مصرف کلسیم و ویتامین D کافی، ورزش با تحمل وزن و سنجش تراکم استخوان (BMD) اشاره کرد.
مراقبت و بهداشت در دوران یائسگی
مراقبت و رعایت کردن بهداشت یکی از موضوعات مهمی است که در دوران یائسگی باید به آن توجه زیادی کرد، چرا که ممکن است در صورت عدم رعایت خطرات و عوارضی به دنبال داشته باشد و در ادامه با هر یک از این مراقبت‌ها آشنا می‌شویم.
غربالگری‌ها و آزمایش‌های دوره‌ای (طبق توصیه پزشک)
در صورت وجود هرگونه علائم مشکوک و خطرات، پزشک ممکن است هر یک از موارد زیر را درخواست کند:
- ماموگرافی (معمولاً هر ۱ تا ۲ سال)
- کنترل فشار خون، قند و چربی خون
- معاینه زنان، آزمایش پاپ‌اسمیر و HPV
- بررسی ویتامین D و عملکرد تیروئید در صورت نیاز
- سنجش تراکم استخوان (BMD) در سن مناسب یا زودتر در صورت داشتن عوامل خطر
بهداشت واژینال و ادراری
به عنوان مهمترین مراقبت دوران یائسگی میتوان به بهداشت واژینال و ادراری اشاره کرد که در ادامه حتما ذکر خواهیم کرد:
- تخلیه ادرار پس از رابطه جنسی برای کاهش عفونت
- پرهیز از صابون‌های معطر و شوینده‌های تحریک‌کننده
- تمرینات کف لگن (کگل) برای کاهش بی‌اختیاری ادرار
- استفاده از مرطوب‌کننده‌ها و لوبریکانت‌های مبتنی بر آب
بهداشت دوران پریمنوپوز
امروزه بنا به دلایل گوناگونی پریودها نامنظم و پیش‌بینی ناپذیر هستند و انتخاب نوار بهداشتی مناسب می‌تواند راحتی بیشتری برای شما فراهم کند. برند نُوو نوارهای بهداشتی متنوعی را برای روزهای مختلف قاعدگی تولید و عرضه می‌کند که شما می‌توانید محصولات نوار بهداشتی نُوو را در فروشگاه مشاهده نمایید و بر اساس نیاز و شدت خونریزی خود نوار مناسبی را خریداری کنید.
قابل به ذکر است که بدانید نوار بهداشتی فقط برای مدیریت خونریزی مورد استفاده قرار می‌گیرد و هرگونه خونریزی شدید یا طولانی و هر خونریزی بعد از یائسگی باید توسط پزشک مورد بررسی قرار بگیرد.
تغذیه و سبک زندگی در دوران یائسگی
تغذیه و سبک زندگی یکی از موثرترین موارد در دوران یائسگی شناخته میشوند که باید توجه بخصوصی به آنها داشته باشید. در ادامه شما را با تغذیه مناسب دوران یائسگی و سبک زندگی سالم در این دوران آشنا می‌کنیم.
تغذیه مناسب دوران یائسگی
بهتر است هر یک از موارد زیر را در رژیم غذایی خود قرار دهید و میزان مصرف آنها را رعایت کنید.
- پروتئین کافی برای حفظ عضله (مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات)
- کاهش کافئین، الکل و غذاهای تند اگر محرک گرگرفتگی شما هستند
- رژیم مدیترانه‌ای (میوه، سبزی، غلات کامل، روغن زیتون، مغزها و ماهی)
- کاهش قند و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده برای کنترل وزن و قند خون
- ویتامین D (طبق آزمایش و تجویز پزشک؛ مقدار رایج ۶۰۰ تا ۸۰۰ واحد در روز است)
- کلسیم (حدود ۱۲۰۰ میلی‌گرم در روز از مجموع غذا و مکمل (لبنیات، سبزیجات برگ‌سبز، ماهی‌های کوچک با استخوان))
سبک زندگی دوران یائسگی
انجام موارد زیر می‌تواند به شما در مدیریت بهتر یائسگی کمک کند.
- حفظ وزن سالم
- مدیریت استرس با یوگا، تنفس عمیق یا مدیتیشن
- خواب منظم، اتاق خنک و لباس نخی برای کاهش اثر گرگرفتگی
- ترک سیگار؛ سیگار علائم را تشدید می‌کند و خطر پوکی استخوان و بیماری قلبی را بالا میبرد
- حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته (مثل پیاده‌روی سریع) به‌علاوه ۲ جلسه تمرین قدرتی
تشخیص یائسگی: چگونه بفهمیم یائسه شده‌ایم؟
تشخیص یائسگی معمولاً به صورت بالینی صورت می‌گیرد، اگر بالای ۴۵ سال دارید و ۱۲ ماه پیاپی پریود نشده‌اید، بدون آزمایش نیز یائسه به شمار می‌روید. پزشکان برای تایید یائسگی ممکن است، آزمایش (FSH، استرادیول، TSH و بتا HCG) بیشتر برای زنان زیر ۴۵ سال، بعد از عمل رحم یا برای رد علل دیگر (بارداری، اختلال تیروئید) درخواست کند. در پریمنوپوز سطح هورمون‌ها مدام در حال تغییرند و یک آزمایش به تنهایی شما راه به جواب نمی‌رساند.
آیا علائم یائسگی نیاز به درمان دارند؟
همه زنان به درمان نیاز ندارند. اگر علائم خفیف است و در زندگی شما اختلال ایجاد نمی‌کند، اصلاح سبک زندگی کفایت می‌کند، اما اگر گرگرفتگی، بی‌خوابی یا خشکی واژن شما را آزار می‌دهند، باید به سراغ درمان‌های مؤثری بروید.
درمان هورمونی یائسگی (HRT)
مؤثرترین درمان برای گرگرفتگی و تعریق شبانه، هورمون‌درمانی یائسگی (MHT/HRT) به شمار میرود. اگر رحم دارید، پزشک استروژن معمولاً همراه با پروژسترون تجویز می‌کند؛ در کسانی که رحم ندارند، استروژن به تنهایی کافیست. شروع درمان در زیر ۶۰ سالگی یا ظرف ۱۰ سال از یائسگی، از فایده بیشتری نسبت به خطر آن برخوردار است.
این درمان برای همه مناسب نیست و می‌تواند از خطراتی مانند لخته خون یا افزایش خطر سرطان سینه (در مصرف ترکیبی طولانی‌مدت) برخوردار باشد. به افرادی که سابقه سرطان سینه، لخته خون یا خونریزی غیرطبیعی رحمی دارند، معمولاً این روش توصیه نمی‌شود و باید با مشورت پزشک تصمیم نهایی گرفته شود.
درمان‌های غیرهورمونی و موضعی
به عنوان درمان‌های غیرهورمونی و موضعی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مرطوب‌کننده و لوبریکانت برای خشکی واژن
- CBT (درمان شناختی رفتاری) برای اضطراب، بی‌خوابی و مدیریت گرگرفتگی
- برخی داروهای ضدافسردگی و ضداسترس در دوزهای پایین برای گرگرفتگی، طبق تجویز پزشک
- استروژن موضعی واژینال (کرم، قرص یا حلقه) برای خشکی واژن و علائم ادراری؛ جذب سیستمیک بسیار کمی دارد
- درمان‌های گیاهی و مکمل: شواهد علمی آنها محدود یا متناقض است. پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید، چون برخی با داروها تداخل دارند.
چه زمانی برای علائم یائسگی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مواجه شدن با هر یک از موارد زیر حتماً به متخصص زنان مراجعه نمایید:
- خونریزی بعد از رابطه جنسی
- توقف یا بی‌نظمی قاعدگی قبل از ۴۵ سالگی
- کاهش وزن بدون دلیل یا شکستگی با ضربه خفیف
- درد شدید هنگام رابطه جنسی یا مشکلات ادراری مکرر
- علائمی که خواب، کار یا روابط شما را به‌شدت مختل کرده است
- خونریزی خیلی شدید، بیش از ۷ روز، یا فاصله کمتر از ۲۱ روز بین پریودها
- افسردگی شدید، اضطراب شدید یا افکار آسیب به خود (در این صورت فوراً کمک بگیرید)
- هر نوع خونریزی پس از یائسگی (بعد از ۱۲ ماه قطع قاعدگی)، حتی به‌صورت لکه‌بینی خفیف
سخن پایانی
یائسگی پایان دوران باروری به حساب می‌آید، نه پایان سلامت و سرزندگی. بیشتر علائم آن، از گرگرفتگی و بی‌خوابی تا خشکی واژن را میتوان کنترل و پیشگیری کرد و نیازی نیست آنها را تحمل نمایید.
تغذیه سالم، کلسیم و ویتامین D کافی، ورزش منظم، ترک سیگار و غربالگری‌های دوره‌ای (ماموگرافی، پاپ‌اسمیر، تراکم استخوان) از جمله مهمترین مراقبت‌ها به شمار می‌روند. اگر علائم شدیدی را تجربه می‌کنید، قبل از ۴۵ سالگی پریودتان نامنظم شد یا بعد از یائسگی خونریزی دارید، حتماً به متخصص زنان مراجعه نمایید. درمان‌ها، از جمله هورمون‌درمانی، باید با نظر پزشک و بر اساس شرایط شما در نظر گرفته شود و در نهایت باید بدانید که این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین مشاوره پزشکی نیست.
